Уругларны кижизидеринге тергиин улуг роль ог-булеге онаажыр
Бистин ажы-толувус кандыг болурул? -Бистин ада-огбелеривистин-даа, бо-даа шагнын салгал айтырыы? Ол хамыктын мурнунда ада-иеден хамааржыр — харыы чангыс болган. Тыва чоннун уруглар кижизидилгезинин дуржулгазындан ап коорге кижизидилге кавайлыындан эгелээр. Опейлиинден эгелээш уруг ог-булезинин салдарынга озер. Ог-буле оон баштайгы бодалдары болгаш билиглери, кузелдери тыптыр, аажы-чаны хевирлеттинер, чараш чанчылдары боттаныр. Азы уруглар ог-булезинге мозу- шынарларнын баштайгы школазын эртер.Ниитизи-биле чугаалаарга тыва улус аныяк оскенни кижизидеринге аажок улуг дуржулгалыг дизе хоорем эвес.Оларнын ог-булеге уругланы шын кижизидеринин эн чугула негелдези-ог-буленин амыдыралын шын организастаары. Ог-буленин амыдыралынга хамыкты мурнай кижизидер.Ылангыя аданын кижизидикчи кужунге даянып чорааннар. Ада-ог-буленин эр ээзи.Ол ог-буленин чаагай чоруу, мал-маганнын, онча-менди озулдези, ижер-чиир аъш-чеми, кедер идик-хеви, оолдарынын кижизидилгези дээш бурун харыысалгалыг,оларга шын улегер ада кижинин арын-нууру, алдар-ады деп медерелдии-биле билип чораан, а уруглары адазынын шын улегер-чижээн оттунуп чоннун чоон оруундан тая баспайн чорааннар. Сос болгаш угаан бодаарынга домейлээрге, боттуг улегер уругларга бузуренчиг.Уруглар кандыг улегерни оттунуп ап болурул? Куш-ажылчы чанчылдарны, улуг улустун чурумунун бугу аяннарын, бойдуска база чоок болгаш долгандыр кижилерге хамаарылгазын шингээдип алыр.Ынчангаш «бодунга ада-иенин негелдези, ог-булезинге ада-иенин хундулели, бодунун базым бурузун ада-ие езузу биле хынаары кижизидилгенин баштайгы болгаш эн кол аргазы ол болур. Кижизидикчинин бодунда улуг четпестер бар болза, кандыг-даа бижимел тайылбыр дузалап шыдавас. Кижизидилгеге ада кижинин улегеринин ужур-дузазы. Ада кижи,эр кижи дээрге-ле, тутса моге-оон-даа чеченчиди чугаалаарга чарынныгнын алдынга душпес;ааскыр-соскур азы чаактыга чаргызын алыспас, атса часпас, оттуг карактыг, чарт-угааныг, далай дег эртемниг, чонунга-чоргаар,эш-оорунге, алган эжинге, ажы-толунге-хундуткелдиг, алды-аргалыг, беш мегелиг далай — хем кешсе сугну, дайын чаа кирзе маадыр, кадыгланза хая-даш дег, эргелензе-эриг баарлыг дээн ышкаш тывызык чон. Шаг-уеден бээр унелиг эр кижилернин херээжен кижини, ог-булезин хундулеп билиринин дугайында унелелди Тыва Республиканын Дээди хуралынын Даргазы К.А.Бичелдей «Эр коруш»-биле чуу дээнил? — Херээжен кижини ог-булезин унелеп билбес эр кижи кара черге кижи бооп торуттунген уулезин будуруп шыдавас, эжин-богдазында-даа ыдыктап шыдавас. Амыдыралга чуу-даа турар — ынчалза-даа торээн чуртум, торел чонум, огбулем ажы-толум мээн ыдыктарым, ондур сузуглелдерим, быжыг чоленгиижим, ынчангаш амыдыралда эр туружум ышкынмас мен.Уругларны кижизидерде кончуг роль адага база хамааржыр. Ада кижи бодунун ажы-толун авазынга шын хамаарылгалыг кылдыр кижизидер ужурлуг. Сос болгаш угаан бодаарынга домейлээрге, боттуг улегер кижизидикчи куш болур. Ачазы: «Авазын хундулээр херек» — деп чугаалааш, б оду ажылдан келгенде, бир-ле чуве дээш кончуттунуп, хоректенир болза, азы: кадайы кухнядан орээлче маннап шупту улусту чемгерип ажаап турда, 14 харлыг оглу солун номчуп орар, а адазы оон авазынга дузалашсын деп дилээнин бодавас болза, ук ог-буленин уруглары авазын эки хундулеп корбейн турарынга кайгаан херээ бар бе? Ог-буленин кырган кежигуну-кырган-ава чааскаан ог-буле ажылын кылыр, а артканнары, оон иштинде оолдар, кыс уруглар кырганнын куш — ажылын куш-ажылын шолээн ажыглап, оода-ла кижи бурузунун бодунга онаашкан ажылын кылып,кырганга дузалажырын бодавас болза байдал оон-даа дора апаар-дыр. Арагалаашкын, алгыш –кырыш, ог-буленин уй-балай чоруктары бо-ла бугу уругларга коргунчуг, бак салдарлыг. Ындыг ог-булелерге уругларнын сагыш-сеткили хоозураар, а чамдыкта уруглары боттарынын адаларын шуут-ла оттунуп эгелээр.Уругларывыстын кандыг бир четпес чуулдерин эскерип кагзывысса, хая корнуп, бодувуста четпестерни шуут чайлаткаш, уругларга шын улегерни, дузаны коргузери кажан-даа орай эвес. Чугле ынчан адазынын адын сыкпас салгалдыг болуп болур-дур бис. Уругну чугле оларнын-биле чугаалажып тургаш, азы анаа дужаап тура кижизидер деп бодаан херээ-даа чок. Амыдыралдын бугу-ле уелеринде бажынынарда чогунарда-даа кижизидип турар силер. Силернин канчаар кеттинеринерни, оске улус-биле оске улустун дугайын канчаар чугаалажырынарны. канчаар ооруурунерни, мунгараарынарны, оннуктеринер-биле, удурланыкчыларынар-биле кандыг хамаарылгалыынарны, солун номчуурунарны бо-ла бугуну силернин ажы-толунер эскерип каар болгаш бугу таварылгада силерни оттунер деп чувени сактып чугле ынчан адазынын адын сыкпас салгалдыг болуп болур-дур бис деп боданза эки. Ада ог буленин эр ээзи болганда, оолдарынын кижизидилгези дээш бурун харысаалгалыг. Ынчангаш эр кижи 30-40 хар чедир арага амзавайн чорааны таварылга эвес.арага аныяк эр кижиге эн-не хоралыг,оон угаан-медерелин баларадыр, аажы-чанынга багай салдар чедирер, эр кижинин эр шинээн суларадыр,оон келир уеде салгалынга багай салдар чедирер дээрзи тываларга эрте дуптен бээр билдингир турган. Араганын хоразынын дугайын амгы салгалга кайнаар-даа шывадаттынмас ончу кылдыр арттырып каанын утпаан болзувусса эки уттур эргевис-даа чок. Араганын кырынга чам унер.Кижи хамаанчок, ыт ишпес ажыг хоран. Ада-огбелеривис эр кижинин эр хулээлгезин уе-дуптен бээр даандырып чораан: багай чувеге таварышкан херээжен кижиге дузалаары, ону камгалаары оон дилээн кууседири. Херээжен кижини дорамчылаан кижи эр адын бужартатканы, хойге бак кордургени ол. Ындыг эрлерни «ера чок, эр шинчизин чидирген кулугур»- дээр. Ол дээрге шаг-шаандан тура эр улустун хамык чок сагыыр ужурлуг аажы-чаннын чанчыл болу берген дурумнери болгаш норма чижектери хевирлеттинип тургустунган турган.